Reaction...

सकाळची घाईची वेळ. आमचं ५ वर्षांचं छोटं parcel व्यवस्थित pack and wrap होऊन शाळेत पोहोचेपर्यंत सगळं घर गॅसवर असतं!! अशात त्याच्याकडून काही विषयबाह्य प्रश्रनावली सुरू झाली की मग विचारायलाच नको.. डोकं शांत ठेवून आणि दहा हातांनी कामं उरकत खिंड लढवावी लागते!

तर आजचा hot topic होता 'action आणि reaction'. कुठल्यातरी संदर्भात साहेबांनी २-३दा action च्या ऐवजी चुकून reaction शब्द वापरला. त्या घाईच्या वेळी उगीच विषय वाढायला नको महणून आम्ही चक्क कानाडोळा करायचा प्रयत्न केला आधी; पण परत झाल्यावर, न राहवून, त्याची चूक दुरूस्त केली आणि वेळेच्या दृष्टीने पाहता स्वतः स्वतःच्या पायावर कुऱ्हाड मारून घेतली! मग 'reaction म्हणजे काय?' हे आलंच ओघानं. त्याच्या बाबांनी आणि मी जमेल तसं, विषय लवकरात लवकर उरकण्याच्या दृष्टीने त्याला क्रिया- त्यावरची प्रतिक्रिया वगैरे काय काय तरी सांगितलं. उदाहरण म्हणून 'तू चुकीचं वागल्यावर आम्ही रागावतो ही आमची reaction अन् आम्ही रागावल्यावर तू भोकाड पसरतोस ही तुझी reaction' वगैरे त्याच्या संदर्भातल्या काही गोष्टी पण सांगितल्या आणि 'विचाराधीन' अवस्थेत स्वारी शाळेला रवाना  झाली.

वादळानंतरच्या या शांततेचा उपयोग थंड डोक्याने, शांतपणे स्वतःशी संवाद साधण्यासाठी होतो. आज डोक्यात 'action-reaction' चा विषय होता. आपण त्याला त्याच्या वयाच्या मानाने बर्‍यापैकी चांगल्या पद्धतीने समजावलं वगैरे फुशारकी मारायला मनाने सुरवात केली. पण त्याला सांगितलेल्या उदाहरणाचा विचार करता करता मात्र अचानक काहीतरी चुकल्यासारखं वाटायला लागलं. आपण त्याला दुसरं चांगलं उदाहरण देऊ शकलो असतो खरं तर अशी चुटपुट लागली. 'तू अमूक अमूक छान वागल्यावर आम्ही तुला जवळ घेतो, लाड करतो ही आमची  reaction आणि त्यामुळे तुला खूप आनंद होतो अन् तू अजून चांगलं वागायचा प्रयत्न करतोस ही तुझी reaction' किंवा 'परवा गॅदरिंग मधे तू खूप छान गायलास या तुझ्या action वर प्रेक्षकांनी जोरात टाळ्या वाजवून कौतुकाची reaction दिली किनी?' असं काहीतरी positive उदाहरण द्यायच्या ऐवजी आम्हाला चुकीच्या वागण्याचं negative उदाहरण का द्यावंसं वाटलं? पटकन तेच का सुचलं? आता - किमान अजून काही दिवस तरी - reaction या शब्दाचा विचार करताना त्याच्या मनात negative छटेच्या भावनाच येतील कदाचित..

हा प्रसंग तसा अगदीच छोटासा पण त्यातून आपल्या मनाचा कल दिसतो का? आपल्याला सामान्यतः negative गोष्टीच उगाळायला आवडतं का? आपल्या संपर्कात येणाऱ्या माणसांबद्दलही तर असंच होतं आपलं बरेचदा. एखादी व्यक्ती आपल्याशी कितीही चांगली वागली असेल तरी समजा एखादी गोष्ट ती आपल्याला न पटेल असं वागली तर तेच साधारणपणे आपल्या जास्त लक्षात राहतं. ती व्यक्ती समोर आली की आधी ते नको तेच आठवतं. आणि त्याहून वाईट म्हणजे चांगल्या गोष्टींच्या बाबतीत कदाचित दगा देणारी आपली स्मरणशक्ती negative गोष्टींच्या बाबतीत मात्र अगदी जबरदस्त काम करते - अगदी वर्षानुवर्षे मनात जपून ठेवल्या जातात अशा गोष्टी. बापरे! कसली dustbin होत असेल आपलं मन म्हणजे!

ओळखीतल्या माणसांचं राहूदे एक वेळ पण आजकालच्या social networking च्या जमान्यात तर आपण प्रत्यक्ष कधीच न भेटलेल्या आणि कदाचित संपूर्ण आयुष्यात कधीच प्रत्यक्ष समोर येणार नाहीत अशा अनोळखी लोकांबद्दलही काही आकस निर्माण करून ठेवतो मनात - काही साध्याशा virtual संवादांवरून. एखाद्या सुंदर निसर्ग देखाव्याच्या किंवा निखळ आनंदाच्या post ला जितकी दाद मिळते त्यापेक्षा कितीतरी जास्त attention / comments एखाद्या वादावादीच्या post ला मिळतात! आपल्याला नकारात्मकता वाढवायला, जोपासायला आवडतं का?

आपल्याला वाटतं की आपण त्या त्या वेळची नकारात्मक भावना नंतर लगेच सोडून देतो, विसरून जातो पण खरं तर त्या प्रत्येक गोष्टीचा, हलका का होईना, ओरखडा आपल्या मनात रहातच असावा. म्हणून तर कधी तरी आपल्याही नकळत, आपल्यालाच आश्र्चर्य वाटेल अशा काही negative reactions आपल्याकडून येतात. कारण जे आपल्यात आत भरलं असेल तेच बाहेर येणार ना?

हे टाळण्यासाठी, मला वाटतं, अगदी ठरवूनच प्रयत्न करायला हवेत. छोट्या छोट्याशा प्रसंगांमधेही सकारात्मक काय असेल ते जाणूनबुजून शोधावं लागेल. सकारात्मक गोष्टी, भावना मनात कोंबून भरल्या पाहिजेत, जेणेकरून नकारात्मकतेला जागाच उरणार नाही; आणि मग आयुष्य आत्ता आहे त्यापेक्षा नक्कीच जास्त आनंदी आणि शांत होईल! मी माझ्या लेकाकडून काही चांगल्या, सकारात्मक वागण्याची अपेक्षा करत असेन तर आधी मला सकारात्मकताच पेरावी लागेल ना?

चला, हिरो यायची वेळ झाली पण! आता हळूच गप्पा मारता मारता त्याच्या मनातला negativity चा हलकासा ओरखडा पुसून टाकायचा प्रयत्न करायला पाहिजे.......